محمد مهدى ملايرى
440
تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )
چون جنگ قادسيه كه در غرب فرات و در حاشيهء صحرا اتفاق افتاد به كشته شدن رستم و شكست سپاه ايران انجاميد هرمزان بار ديگر با سپاه ايران در جنگ جلولا كه به فرماندهى خرزاد « 1 » برادر رستم در شرق دجله روى داد با مهاجمان عرب دست و پنجه نرم كرد « 2 » و پس از جنگ جلولا ظاهرا هنگامىكه يزدگرد آخرين پادشاه ساسانى به قم و كاشان عقبنشينى كرده بوده ، هرمزان با اجازهء او براى دفاع از سرزمين خوزستان و مهرجانقذق به مقر فرمانروايى خود بازگشته است « 3 » . در اين هنگام اعراب تاميشان و دشتميشان كه دو منطقه است در جنوب شرقى سرزمين سواد و جنوب غربى خوزستان پيش آمده بودند . هرمزان پس از بازگشت به خوزستان از دو منطقهء « مناذر » و « نهرتيرى » كه در قسمتهاى غربى خوزستان قرار دارد بناى تعرض به اعراب را در ميشان و دشت ميشان گذاشت . جنگ تيرى و مناذر : جنگهاى اين منطقه از نظر اعراب در قلمرو اختيارات امير بصره ، شهرى كه تازه در مجاورت بندر ايرانى ابلّه پا مىگرفت ،
--> - جنگها از سردارى نام مىبرد به نام جيلوس ( الاخبار الطوال ، ص 128 ) . بدونشك اين نام كه به علت شباهت نزديك به صورت « جالينوس » درآمده صورت عربى از يك نام فارسى است كه در اثر تعريب و تحريف اصل آن به خوبى شناخته نيست و بايد جستوجو شود . ( 1 ) . فتوح البلدان ، به تصحيح دكتر صلاح الدين المنجد ، ص 324 . ( 2 ) . فتوح البلدان ، به تصحيح دكتر صلاح الدين المنجد ، ص 468 . ( 3 ) . دينورى در شرح حوادث اين ايام گويد كه چون ايرانيان شكست يافتند و يزدجرد به قم و كاشان گريخت و بزرگان خاندان خود و اشراف آنها با او بودند يكى از افراد خاندان او به نام هرمزان كه دايى شيرويه پسر خسرو پرويز بود به او گفت كه اعراب به ناحيهء اهواز گرد آمدهاند و كسى هم در برابر آنها نيست ، و يزدگرد او را به آن ناحيه فرستاد . الاخبار الطوال ، ص 129 . دينورى پس از ذكر اين مطلب به شرح واقعهء جنگ هرمزان و اعراب در شوشتر كه آخرين جنگ وى بود پرداخته و از جنگهاى ديگرى كه قبل از جنگ شوشتر بين آنها روى داده ذكرى نمىكند . شايد اين بدانجهت بوده كه جنگ شوشتر سختترين و طولانىترين و آخرين جنگى بوده كه بين آنها اتفاق افتاده و هرمزان در آن اسير شده و دينورى كه براى رعايت اختصار فقط به ذكر حوادث مهم اكتفا مىكرده از ذكر جنگهاى ديگر كه در اهميت به پاى جنگ شوشتر نمىرسيدهاند خوددارى نموده است .